کتاب قیام باسماچیان زکی اثر ولیدی طوغان نسخه PDF فارسی

کتاب «قیام باسماچیان زکی» اثری پژوهشی و تاریخی نوشته زکی‌ولیدی طوغان است که توسط علی کاتبی به زبان فارسی ترجمه شده است. این اثر در واقع یکی از مقالات بلند و تخصصی دایرةالمعارف اسلامی است که به دلیل اهمیت موضوع، گستردگی تحقیقات و ساختار منسجم آن، به صورت یک کتاب و رساله تحقیقی مستقل توسط بنیاد دایرةالمعارف اسلامی و با همکاری مرکز نشر دانشگاهی در سال ۱۳۶۸ منتشر شده است. این کتاب به بررسی دقیق و مستند یکی از مهم‌ترین جنبش‌های مردمی و نظامی در آسیای میانه یعنی قیام باسماچیان در برابر حکومت شوروی می‌پردازد.

بر اساس مقدمه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، برخی از مقالات این دایرةالمعارف به اقتضای اهمیت موضوع یا گستردگی تحقیقات، بسیار بلندتر از مقالات معمولی نگاشته می‌شوند؛ به طوری که می‌توان آن‌ها را رساله‌های تحقیقی مستقلی به شمار آورد. از آنجا که این گونه مقالات علاوه بر خوانندگان عمومی دایرةالمعارف، خواستاران و علاقه‌مندان دیگری نیز دارد و روش‌های تحقیقی به کار رفته در آن‌ها برای پژوهشگران جوان حوزه مطالعات اسلامی آموزنده است، تصمیم بر آن شد که این دفتر به صورت جداگانه طبع و نشر یابد تا پیش از آماده‌سازی نهایی مجلدات اصلی دایرةالمعارف، در دسترس علاقه‌مندان قرار گیرد.

ساختار کتاب بر اساس فهرست مندرجات آن شامل بخش‌های متعددی است که سیر تاریخی قیام را از ابتدا تا انتها پوشش می‌دهد. کتاب پس از مقدمه، با بررسی قیام در فرغانه آغاز می‌شود و سپس به موضوعاتی چون دوران سیاست ملایمت بلشویک‌ها، سازمان‌های مخفی، فعالیت در حوضه زرافشان، رادیکالیسم‌های جدید، نقش «جمعیت» در هدایت باسماچیان، ارتباط قیام با انگلیسی‌ها، اوضاع خیوه و ترکمن، و قیام در بخارا می‌پردازد. در ادامه، نقش شخصیت‌های برجسته‌ای مانند انورپاشا و جمال‌پاشا، فعالیت‌های هواداران امیر بخارا، خرابی اوضاع، شهادت انورپاشا، اقدامات حاجی‌سامی، سرنوشت آخرین باسماچی‌ها و در نهایت ارزش تاریخی این قیام مورد واکاوی قرار می‌گیرد و کتاب با فهرست اعلام به پایان می‌رسد.

شکل‌گیری هسته‌های اولیه قیام در فرغانه و قزاقستان

قیام در منطقه فرغانه یکی از نخستین و مهم‌ترین کانون‌های حرکت باسماچیان به شمار می‌رود. بر اساس متن کتاب، نیروهای قیام‌کننده در این منطقه اقدام به خلع سلاح پادگان پامیر کرده و قوای خود را ملحق ساختند. آن‌ها تلاش کردند شهر اندیجان را تصرف کنند اما موفق به این کار نشدند. رهبران قیام از جمله محمدامین بیک تلاش کردند با امیر بخارا، کشور افغانستان، ژنرال کولچاک در سیبری و کنسول انگلیس در کاشغر رابطه برقرار کنند و از آن‌ها یاری بخواهند. با این حال، به دلیل اینکه محمدامین بیک به فرماندهی عالی روس‌های سفید گردن ننهاد، موفق به دریافت کمک‌های موعود از سوی آنان نگردید.

با وجود این مشکلات، شخصی به نام مونس‌تروف موفق شد از اوسپنسکی، کنسول تزار در کاشغر، مقداری کمک نظامی دریافت کند. محمدامین بیک نتوانست با ایرگش مصالحه کند؛ ایرگش در ماه مه با بلشویک‌ها راه آشتی پیمود، به شرط آنکه وضع مسلح خود را حفظ کند، اما با اطرافیان خود در قریه باشقیر در جوار خوقند به کمین نشست و مانع فعالیت‌های محمدامین نشد. در نهایت، محمدامین بیک و مونس‌تروف در ۲۴ سپتامبر کنگره‌ای از سران فرغانه برگزار کردند و «حکومت موقت فرغانه» را تشکیل دادند که در آن محمدامین رئیس حکومت و سپاه، مونس‌تروف ناظر امور سیاسی و یک روس سفید به نام پلکین رئیس ستاد لشکر بود.

در همین دوران، تحولات قزاقستان نیز بر روند مبارزات تأثیرگذار بود. سپاه متشکل در قزاقستان شرقی به نام «آلاش اوردا» زیر نظر توقتمشف با بلشویک‌ها آشتی کرد تا جزو اردوی سرخ قزاق قرار گیرد، اما تا پایان سال این نقشه‌ها به هم خورد. تیپ طونفاچین به دلیل تمایل روس‌ها به فروپاشی آن، از راه اورالسک اعزام شد و هنگامی که به اورنبورگ رسید، از هزار تن تنها ۲۰۰ نفر باقی مانده بودند. تیپ توقتمشف نیز هنگام پیوستن به اردوی سرخ مورد هجوم خائنانه قرار گرفت و خود توقتمشف و سلطان بیک ماملییف کشته شدند. در ولایت اورال (آلاش اوردای غربی) نیز تیپ‌هایی که جهانشاه و خلیل دوست‌محمداوف تشکیل داده بودند متلاشی شد و افراد آلاش اوردا تحت تعقیب قرار گرفتند.

در ازبکستان نیز در ماه آوریل، مبارزه‌ای جدی برای مخالفت با گروه رسکولوف و طورسون خوجایف آغاز شد تا آن‌ها را از تورکستان و کرایکوم بیرون برانند. رسکولوف و نظام خوجایف خواهان مذاکره مستقیم با شخص لنین درباره توطئه‌های هیأت بودند. این تحولات سیاسی و نظامی نشان‌دهنده پیچیدگی اوضاع و تداخل منافع گروه‌های مختلف محلی، روس‌های سفید و نیروهای ارتش سرخ در منطقه بود که زمینه‌ساز گسترش بیشتر قیام گردید.

نقش سازمان‌های مخفی و تحولات سیاسی در بخارا و خیوه

تشکیل کنگره شرق در باکو و کوشش بلشویک‌ها در براندازی امارت بخارا، فرصت مناسبی را برای ملیون ترکستان فراهم آورد تا فعالیت‌های خود را سازماندهی کنند. در سایه تصمیمات کنگره باکو، تشکیلات مخفی در نقاط مختلف شکل گرفت و افرادی که به ضرورت تداوم این نوع تشکیلات پی برده بودند، از ولایات گوناگون به حدود بخارا و سمرقند آمدند. در این میان، جانزاکف و برخی از باشقیرها به باسماچیان پیوستند و تدارک لازم برای تشکیل کنگره دیده شد. همچنین ارتباط با خارج از کشور برقرار گردید و شخصیت‌هایی مانند عارف‌کریمی، از روشنفکران تاتار، برای هماهنگی امور اقدام کردند.

تا زمانی که جمعیت مخفی تشکیل نشده بود و امارت بخارا وجود داشت، روشنفکران بخارا نمی‌توانستند با باسماچیان رابطه برقرار کنند؛ زیرا دسته‌های باسماچی بیشتر به علمای کهنه‌اندیش و افراد متعصب بورژوازی ازبک متکی بودند. در سال‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۱۹، گروه‌های باسماچی به جوانانی که هوادار حکومت شوروی بودند اعتماد نمی‌کردند و آن‌ها را «تورتینچی» (چهارم) می‌نامیدند. اما در سال ۱۹۲۰ با نقش بر آب شدن امیدهای روشنفکران به شوروی، ورق برگشت و مشخص شد که امارت بخارا از تمام جنبش‌ها تنها به سود خود بهره‌جویی می‌کند. با از میان رفتن امارت و کاهش نفوذ روحانیان، «جمعیت» مخفی با باسماچیان سمرقند، خیوه و فرغانه رابطه برقرار کرد تا به این جنبش‌ها نظم نوینی ببخشد.

در منطقه خیوه و ترکمنستان نیز تحولات مشابهی در جریان بود. هنگامی که حکومت روسیه با حکومت جوانان خیوه سیاست ملایمت پیش می‌گرفت، باسماچیان ترکمن نیز راه کنار آمدن با آنان را در پیش می‌گرفتند و هرگاه روس‌ها شدت عمل نشان می‌دادند، باسماچیان قدرت می‌یافتند. در اواخر سال ۱۹۲۱، خان‌جنید که بیش از هفتاد سال داشت و دارای روحیه‌ای قبیله‌ای بود، دوباره قوت گرفت و با جمعیت ملی ترکستان رابطه برقرار کرد. او خواستار اعزام مربی نظامی شد و عده‌ای از روشنفکران به قرارگاه او در خارج از شهر رفت‌وآمد کردند.

در سایر نواحی ترکمنستان، از جمله در مناطق چارجوی، کرکی، اندخوی و حدود مرو و سرخس، دسته‌های کوچک پارتیزانی تشکیل شد. کمیته ملی مخفی ترکمن که مرکز آن در آن زمان در چارجوی بود، در اثنای سال ۱۹۲۱ تلاش کرد تا ادارات پست را تصرف کند و در این کار موفق نیز شد. این اقدامات هماهنگ نشان‌دهنده تغییر ماهیت قیام از حرکتی صرفاً قبیله‌ای و پراکنده به مبارزه‌ای سازمان‌یافته‌تر تحت هدایت روشنفکران و سازمان‌های مخفی ملی بود.

ورود انورپاشا به مبارزات و تلاش برای هماهنگی قوا

ورود انورپاشا به منطقه، تحول بزرگی در روند قیام باسماچیان ایجاد کرد. او با همراهی نافع مناسطری، حسن یوزباشی و عده‌ای نیروی شبه‌نظامی محلی (میلیشیا) از ازبک‌های بخارا و فرغانه که جمعاً ۲۵ تن بودند، حرکت خود را آغاز کرد. انورپاشا ابتدا خلیل بیک را از قرشی به دوشنبه اعزام کرد؛ جایی که علی‌رضابیک، کمیسر جنگ و وکیل مختار عثمان‌خواجه، فرماندهی آن را بر عهده داشت. خود انورپاشا از طریق تمد شیرآباد به حوالی قبادیان رفت که مرکز فرماندهی اولجه حسن‌بیک بود.

در قبادیان، عثمان چاووش (رئیس شبه‌نظامیان محلی) به همراه نیروهای خود، ثابت‌خواجه فرغانه‌ای و میرزا محیی‌الدین نمنکانی (که تحصیل‌کرده مصر بود و از طریق افغانستان مراجعت کرده بود) به انورپاشا ملحق شدند و تعداد اطرافیان او به ۷۵ تن رسید. انورپاشا سپس به میان ترکمن‌ها و ازبک‌های جیلدی‌کول رفت و در حوالی قورغان‌تیپه با طوغای صاری، رهبر باسماچیان که ۳۰۰۰ نیرو تحت فرمان داشت، ملاقات کرد. وی سپس قصد ملاقات با ابراهیم‌لاقای را داشت که در میان هواداران امیر بخارا از متعصب‌ترین افراد به شمار می‌رفت. با وجود هشدارهای محلی مبنی بر آزار و جفای ابراهیم‌لاقای، انورپاشا در ۲۸ نوامبر به اقامتگاه او در قریه قارامندی رفت.

ابراهیم‌لاقای باور نکرد که او انورپاشا باشد و وی را از بلشویک‌ها پنداشت؛ در نتیجه در اول دسامبر او را تحت نظر و در دست خود نگاه داشت. این واقعه تأثیر نامطلوبی بر روند کار «جمعیت» گذاشت. در این دوران، جمعیت نامه‌ای رمزی به انورپاشا فرستاد و درباره تجهیز قوای ۱۲ هزار نفری روس‌ها در حوالی ایستگاه کاگان هشدار داد. واقعیت این بود که روس‌ها به دلیل فراغت از جبهه غرب می‌توانستند بین ۵۰ تا ۶۰ هزار نیرو تجهیز کنند. جمعیت به انورپاشا یادآور شد که به دلیل قحطی در فرغانه، مبارزه آسان نیست و باید مقدمات لازم تا ماه مارس فراهم شود.

با وجود این مشکلات، جمعیت به پادگان‌های چارجوی، شهرسبز، قرشی، غوزار و کرمینه که در ۲۳ مارس ۱۹۲۲ به فرماندهی عارف‌اف (وزیر جنگ بخارا) قیام کرده بودند، ملحق شد. تصمیم بر این بود که پادگان‌های روسی مستقر در دربند و بایصون مورد حمله قرار گیرند و به انورپاشا بپیوندند. زکی‌ولیدی طوغان در خاطرات خود ذکر می‌کند که برای اجرای این تصمیمات، مدام سوار بر اسب بین نواحی شهرسبز، قرشی، کاته‌قورغان، بخارا، سمرقند و نورآتا رفت‌وآمد می‌کرده و دستورهای لازم را صادر می‌نموده است.

افول تدریجی جنبش، قحطی و آخرین نبردهای باسماچیان

پس از شهادت انورپاشا، بر خلاف تصور بلشویک‌ها مبنی بر فروکش کردن آنی طغیان‌ها، مبارزات ملی در ترکستان همچنان ادامه یافت. با این حال، اوضاع به دلیل بروز قحطی شدید در منطقه بسیار وخیم شد. در نمنکان، صابر بیک از افسران ترکیه که نزد رحمان‌قل (از قورباشی‌های حوالی نمنکان) بود به شهادت رسید و صدرالدین‌خان (رئیس کمیته تاشکند) به اردوی خالبوته پیوست. روس‌ها رحمان‌قل را در نوامبر اسیر و اعدام کردند. کور شیرمت نیز در ۲۶ نوامبر به قصد رفتن به افغانستان با عده‌ای از نیروهای خود به آلای و سپس به بخارای شرقی رفت.

در فرغانه، قورباشی‌هایی مانند اسلام بیک، قارابای، محمدعلی و محمد عمر به همراه عمر علی در حوالی مرغیلان با حدود ۶۰۰ تن نیرو به فعالیت خود ادامه دادند. به دلیل گرسنگی شدید حاکم بر منطقه، باسماچیان اهالی را از پنبه‌کاری منع می‌کردند تا به کاشت غلات بپردازند؛ در این راستا، عمر علی قورباشی ۵۴ تن از کسانی را که اقدام به کاشت پنبه کرده بودند اعدام کرد. پرشورترین نبردهای سال‌های ۱۹۲۲ و ۱۹۲۳ به فرماندهی خالبوته در ناحیه ماچا روی داد که در آن چهره‌هایی چون تراب‌بیک، معمور بیک، صدرالدین‌خان و عارف کریمی حضور داشتند. خالبوته حملات روس‌ها به نواحی پنجکنت و اوراتیپه را به شدت دفع می‌کرد، اما در نهایت در چهارم آوریل نیروها قدرت دفاعی خود را از دست داده و به گدارهای پربرف قاراتگین پناه بردند.

در ۱۱ ژوئن ۱۹۲۳، بلشویک‌ها برای مقابله جدی با باسماچیان در اندیجان، «شورای ویژه جنگی انقلاب» (Revvoyensovet) را تشکیل دادند. ارتش سرخ در ۱۵ ژوئن وارد قاراتگین شد و در ۱۷ ژوئیه غرم را تصرف کرد که منجر به پراکنده شدن قوای فضیل، خالبوته و عبدالرحمن دادخواه گردید. ارتش سرخ در اوت وارد آلای شد و دسته‌های تحت فرمان توختامت پانصدباشی و نورمت‌مین‌باشی را سرکوب کرد. در این مرحله، بلشویک‌ها آن دسته از رهبران باسماچی را که به وعده عفو اعتماد کرده و پناهنده شده بودند، دسته‌جمعی اعدام کردند.

نویسنده کتاب، زکی‌ولیدی طوغان، با تکیه بر اسناد و خاطرات شخصی خود، ارزش تاریخی قیام باسماچیان را به عنوان یک جنبش بزرگ ملی و مردمی در آسیای میانه تبیین می‌کند. این اثر نشان می‌دهد که چگونه عواملی چون قحطی، عدم هماهنگی میان سران قبایل، خیانت‌های داخلی و در نهایت قدرت نظامی برتر ارتش سرخ شوروی، به مرور باعث تضعیف و فروپاشی این قیام گسترده گردید.

مخاطبان کتاب و مشخصات نسخه فارسی

کتاب «قیام باسماچیان زکی» اثری ارزشمند برای پژوهشگران تاریخ معاصر آسیای میانه، دانشجویان علوم سیاسی، علاقه‌مندان به تاریخ جنبش‌های اسلامی و محققان حوزه تحولات پس از انقلاب اکتبر روسیه در ترکستان است. این کتاب به دلیل ارائه جزئیات دقیق جغرافیایی، نام شخصیت‌های محلی و سیر حوادث نظامی و سیاسی، یک منبع دست اول و مستند به شمار می‌رود که توسط یکی از کنشگران و ناظران عینی آن دوران به رشته تحریر درآمده است.

نسخه فارسی این کتاب با ترجمه علی کاتبی و تحت نظارت مصطفی میرسلیم، نصرالله پورجوادی و احمد طاهری عراقی در قالب مجموعه‌ای از مقالات بلند دایرةالمعارف اسلامی تهیه شده است. ناظر فنی این چاپ علی امین‌اللهی بوده و کتاب در چاپ اول خود در سال ۱۳۶۸ با شمارگان ۲۵۰۰ نسخه توسط شرکت افست «سهامی عام» در چاپخانه ۱۷ شهریور به چاپ رسیده است.

فایل دیجیتال حاضر از این کتاب به زبان فارسی و در قالب PDF ارائه شده است. این فایل شامل ۱۷۹ صفحه است و حجمی در حدود ۶.۱۳ مگابایت دارد. کتاب حاوی فهرست مندرجات تفصیلی در آغاز و فهرست اعلام دقیق در پایان است که دسترسی پژوهشگران را به نام اشخاص، قبایل و مکان‌های جغرافیایی ذکر شده در متن تسهیل می‌کند.

مشخصات فایل کتاب

• نام کتاب: قیام باسماچیان زکی
• نویسنده: ولیدی طوغان
• مترجم: علی کاتبی
• سال نسخه مرجع: ۱۳۶۸
• زبان فایل: فارسی
• فرمت فایل: PDF
• تعداد صفحات فایل حاضر: ۱۷۹ صفحه
• حجم فایل: حدود ۶.۱۳ مگابایت