کتاب جایگاه اجتماعی زنان در تمدن باستانی شهر سوخته اثر صدرالدین طاهری نسخه PDF فارسی

کتاب «جایگاه اجتماعی زنان در تمدن باستانی شهر سوخته» پژوهشی تخصصی و مبتنی بر اسناد کاوش‌های باستان‌شناختی و داده‌های انسان‌شناختی است که به بررسی ساختار اجتماعی، اقتصادی و جایگاه زنان در یکی از کلیدی‌ترین کانون‌های آغاز شهرنشینی در فلات ایران اختصاص یافته است. این پژوهش توسط صدرالدین طاهری، رئیس دانشکده پژوهش‌های عالی هنر و کارآفرینی و دانشیار گروه پژوهش هنر دانشگاه هنر اصفهان، به نگارش درآمده و نسخه مرجع آن در سال ۱۳۹۸ منتشر شده است. نویسنده در این نوشتار با به‌کارگیری روش توصیفی‌تحلیلی و راهبرد استقرایی، داده‌های کیفی و کمی حاصل از سال‌ها کاوش‌های علمی در گورستان بزرگ این شهر باستانی را گردآوری و تحلیل کرده است تا الگوی زیستی و ساختار قدرت در آن را تبیین کند.

شالوده اصلی این بررسی بر پایه اسناد عینی و شواهد مادی به‌دست‌آمده از محوطه استوار است؛ چرا که هنوز مدارک نوشتاری که بتواند وضعیت طبقاتی و ساختار حقوقی شهر سوخته را توصیف کند پیدا نشده و آگاهی از مناسبات اجتماعی آن تنها از مسیر تدقیق در داده‌های باستان‌شناختی امکان‌پذیر است. پژوهش با طرح مفاهیم انسان‌شناختی پیرامون جوامع مادرمحور و نظام‌های مبتنی بر برابرانگاری آغاز می‌شود و سپس با ارزیابی دقیق گورآوندها، مهرهای مدیریتی، ظروف تجملاتی و بقایای زیستی انسانی به تفکیک جنسیت و دوره‌های تاریخی، مدلی نظری از حیات اجتماعی مردمان این تمدن ترسیم می‌کند.

ساختار اثر به‌گونه‌ای سامان یافته است که ابتدا خواننده را با بستر تاریخی، جغرافیایی و تقسیم‌بندی زمانی چهار دوره استقراری شهر سوخته آشنا می‌سازد و سپس در بخش‌های مشخص، به تفکیک موضوعاتی چون اسناد مالکیت و مدیریت، دارایی‌ها و ظروف شاخص، رفاه و الگوهای زیستی و نشانه‌های آیینی و دینی می‌پردازد. این تقسیم‌بندی منظم، داده‌های حاصل از گزارش‌های رسمی کاوش‌های میدانی را به شکلی نظام‌مند و تحلیلی در اختیار مخاطب قرار می‌دهد تا چگونگی نقش‌آفرینی زنان در رونق تجاری و مدیریت این تمدن کهن به‌روشنی آشکار شود.

پیشینه باستان‌شناختی و چارچوب تاریخی و جغرافیایی شهر سوخته

محوطه باستانی شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و در ۵۶ کیلومتری جنوب زابل، بر روی تراس رمرود و در کنار دلتای رود هیرمند قرار دارد. این محوطه باستانی با وسعتی نزدیک به ۱۵۰ هکتار، یکی از شاخص‌ترین پایگاه‌های آغاز شهرنشینی در جنوب خاوری فلات ایران به شمار می‌رود. بقایای این شهر از دیدگاه وسعت و ابعاد جمعیتی تنها با شمار بسیار اندکی از شهرهای عصر مفرغ در آسیای باختری نظیر اوروک و کیش در میان‌رودان، انشان و شوش در جنوب و جنوب باختری ایران و موهنجودارو در دره سند قابل مقایسه است، هرچند که در برآوردهای تاریخی وسعت آن از شهرهای یادشده بزرگ‌تر ثبت شده است.

تاریخچه پژوهش‌های میدانی در این پهنه باستانی به حدود یک قرن پیش و فعالیت‌های سر اورل استاین بازمی‌گردد که برای نخستین بار به کاوش در آن دست زد. در دهه‌های پس از آن، مؤسسه پژوهش‌های خاورمیانه ایتالیا (ایسمئو) از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ به سرپرستی مائوریزیو توزی در قالب نُه فصل کاوش، مطالعات گسترده‌ای در این محوطه به انجام رساند. پس از یک وقفه طولانی، مرحله جدیدی از پژوهش‌ها از سال ۱۳۷۶ به سرپرستی باستان‌شناس ایرانی، سید منصور سید سجادی، آغاز شد که این کاوش‌ها مبنای اصلی تدوین گزارش‌های تفصیلی از وضعیت تدفین‌ها و هویت جمعیتی گورستان این تمدن گردید.

از دیدگاه ریخت‌شناسی شهری، محوطه شهر سوخته به پنج بخش اصلی تفکیک می‌شود که شامل ناحیه مسکونی شرقی، ناحیه وسیع مرکزی، بخش صنعت‌گران در شمال باختری، بخش یادمانی در شمال خاوری و در نهایت محوطه وسیع گورستان در جنوب باختری با حدود چهل هزار گور است. سیر تحول این شهر نمایانگر گسترشی شتابان در بازه‌ای حدوداً چهارصد ساله است که طی آن، سکونتگاهی روستایی و ۱۵ هکتاری در حدود سال ۳۲۰۰ پیش از میلاد به یکی از کانون‌های پرجمعیت مفرغ با وسعتی عظیم و جمعیتی حدود ۶۲۵۰ نفر در فاصله سال‌های ۲۸۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد مبدل گردید.

گاه‌نگاری استقرار در شهر سوخته به چهار دوره فرهنگی اصلی (دوره‌های یک تا چهار) و یازده فاز یا مرحله از صفر تا ۱۰ تقسیم شده است. دوره نخست از سال ۳۲۰۰ تا ۲۸۰۰ پیش از میلاد، دوره دوم از ۲۸۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد، دوره سوم از ۲۵۰۰ تا ۲۳۰۰ پیش از میلاد و در نهایت دوره چهارم از ۲۳۰۰ تا ۱۸۰۰ پیش از میلاد را شامل می‌شود که پایان آن با برافتادن سکونت در شهر همراه است. برخلاف نام این محوطه و باورهای رایج اولیه، فرجام کار شهر سوخته معلول رخداد ویرانگر آتش‌سوزی نبوده، بلکه تحولات زیست‌محیطی، تغییر مسیر رودخانه‌ها، تغییر بستر دریاچه هامون و خشکسالی‌های مستمر بین سال‌های ۲۴۰۰ تا ۲۰۰۰ پیش از میلاد به دگرگونی شرایط زیستی و مهاجرت ساکنان آن منجر شده است.

مهرهای مدیریتی و شواهد باستان‌شناختی مالکیت اقتصادی زنان

در بررسی ساختار اجتماعی جوامع کهن، مهرهای استوانه‌ای و مسطح جایگاهی ویژه در بازشناسی نظام اداری و تجاری دارند. مهرها همواره دلالت بر جایگاه رفیع اجتماعی، احراز مناصب حکومتی یا شرکت فعال در فرایندهای بازرگانی داشته‌اند و ابزاری برای تأیید مراودات مالی، بسته‌بندی کالاها و صدور احکام به شمار می‌رفته‌اند. در جریان مطالعات شهر سوخته، یکی از شگفت‌انگیزترین نتایج باستان‌شناختی به دست آمد که نشان می‌دهد غالب مهرهای کشف‌شده در تدفین‌ها، برخلاف فرض‌های سنتی درباره جوامع باستانی، در گورهای زنان مدفون شده‌اند و نه در کنار اسکلت مردان.

آمارها و داده‌های منتشرشده از فصول مختلف کاوش این گزاره را به شکلی مستند تأیید می‌کنند. در کاوش‌های صورت‌گرفته طی سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۹، از میان پنج مهر به دست آمده در ۱۱۲ گور، چهار مهر که از انواع استوانه‌ای از سنگ آهک و مسطح مشبک فلزی و مرمری بوده‌اند، در گورهای زنان (شامل گورهای شماره ۱۶۰۵، ۱۶۱۰، ۱۵۰۵ و ۱۹۰۰ متعلق به دوره‌های اول و دوم) قرار داشتند. همچنین در کاوش‌های سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۲، از مجموع ۱۳ مهر کشف‌شده (شامل مهرهای مسطح سنگی، استخوانی و فلزی و مهرهای استوانه‌ای از جنس سنگ و لاجورد)، هشت مورد منحصراً به زنان تعلق داشته و تنها یک فقره در گور یک مرد یافت شده است که تمرکز قدرت اداری و اسناد تجاری در دستان زنان را بازگو می‌کند.

شاخص دیگر برای ارزیابی جایگاه طبقاتی و ثروت در عصر مفرغ، مالکیت ظروف مرمری است. فرایند تولید این ظروف به دلیل سختی سنگ و نیاز به مهارت بالای تراش‌کاری بسیار پیچیده بوده و به همین سبب این اشیا از ارزش بازرگانی و منزلتی بالایی برخوردار بوده‌اند. بررسی تدفین‌های کاوش‌شده میان سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۹ نشان می‌دهد که از ۱۳۸ گور تنها ۳۹ گور دارای ظروف مرمری بوده‌اند و سهم زنان و مردان از این دارایی‌ها تقریباً مساوی بوده است. تداوم این الگو در کاوش‌های سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۲ نیز تأیید شد؛ جایی که در ۳۱۰ تدفین، ۹۰ گور واجد ظروف مرمری در گونه‌های کاسه‌های مخروطی، جام‌های پایه‌دار و هاون‌های استوانه‌ای بودند و تفکیک جنسیتی این اشیا برابری چشمگیری میان دو جنس را نشان می‌داد.

شمار کل گورآوندها معیار قطعی دیگری برای اندازه‌گیری مکنت و استطاعت مالی اشخاص متوفی است. تجمیع آمارهای دو مجموعه گزارش باستان‌شناسی روشن می‌سازد که زنان شهر سوخته به‌ویژه در دوره دوم استقرار، یعنی در عصر زرین رشد اقتصادی و جمعیتی شهر میان سال‌های ۲۸۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد، گورآوندهای بسیار بیشتری را نسبت به مردان به همراه داشته‌اند. این شواهد نشان می‌دهد که در دوره دوم میانگین گورآوندهای زنان به مراتب بالاتر از مردان بوده و ثروت اقتصادی جامعه عمدتاً پیرامون نقش تولیدی و مدیریتی زنان انباشته شده بود؛ امری که با الگوهای جوامع مادرمحور و استراتژی‌های مشارکتی در توزیع قدرت انطباق کامل دارد.

الگوهای زیستی، رفاه و تمایزهای جنسیتی در جامعه شهر سوخته

یکی از خصوصیات بارز تدفین‌های مکشوفه در شهر سوخته، کمیابی چشمگیر اسلحه و ابزارهای جنگ و کشتار در گورها است. این ویژگی که با رویکردهای صلح‌جویانه جوامع مادرمرکز همخوانی دارد، نشان می‌دهد که انرژی جامعه به جای سازماندهی میلیتاریستی و منازعه، صرف فعالیت‌های صنعتی، هنری و رفاه زیستی می‌شده است. به‌جای ادوات جنگی، بخش اعظم اشیای فلزی و دست‌ساز همراه زنان را سنجاق‌ها، میله‌های ریسندگی و بافندگی، آینه‌ها و مجموعه‌های کامل ابزارهای بهداشتی و آرایشی تشکیل می‌داده است.

در بسیاری از قبور بانوان، اشیای نفیسی چون شانه‌های چوبی ظریف، سرمه‌دان‌های مرمری، میله‌های سرمه‌کشی مفرغی، هاون‌های کوچک بزک‌ساب و پودرهای آرایشی در کنار سبدهای حصیری به دست آمده است. برای نمونه، در گور شماره ۱۴۰۰، بانوی جوانی بر فرشی حصیری آرمیده و در کنار او ظروف نو سفالین، کاسه‌های مرمری، ملاقه چوبی و سبدی حصیری محتوی جعبه آینه چوبی با آینه فلزی و هاون سرمه‌کوبی قرار داده شده است. همچنین در گور شماره ۱۷۰۵ مقادیر زیادی ظروف سفالین به همراه سرمه‌دان مفرغی و پارچه کشف شده که بیانگر رفاه زیستی و مراقبت از پیکر در حیات و ممات بوده است.

در نقطه مقابل، تمایزهای شغلی و طبقاتی روشنی در برخی تدفین‌های مردانه به چشم می‌خورد. در حدود ده درصد از گورهای کاوش‌شده، جسد یک بزغاله در کنار متوفی نهاده شده است که این قبیل قبور به سبب فقر شدید در شمار گورآوندها، متعلق به افراد کم‌درآمد و به احتمال زیاد چوپانان دانسته شده‌اند. تقریباً تمامی گورهای واجد بزغاله به مردان اختصاص دارند؛ واقعیتی که نشان می‌دهد مشاغل سخت، کم‌درآمد و مستلزم اقامت‌های طولانی در بیرون از پهنه شهری مانند رمه‌گردانی بر دوش مردان بوده و زنان به این‌گونه کارهای بدنی و فقیرانه اشتغال نداشته‌اند.

پژوهش‌های دیرینه‌انسان‌شناسی بر روی اسکلت‌های گورستان نیز پرده از ساختار زیستی متفاوتی برمی‌دارد. بر اساس آمارها، در برابر هر ۱۰۰ زن، حدود ۷۰ مرد در گورستان دفن شده‌اند و وجود گورهای نمادین خالی نشان می‌دهد که برخی مردان در سفرهای طولانی و خطرناک بازرگانی جان باخته و هرگز به شهر بازنگشته‌اند. از نظر دیرینه‌شناسی سنی، هیچ‌یک از مردان کاوش‌شده به سن کهنسالی (بالای ۵۹ سال) نرسیده‌اند و بیش از یک‌سوم آنان پیش از سنین میان‌سالی یعنی بین ۳۶ تا ۴۳ سالگی فوت کرده‌اند؛ درحالی‌که ۳/۵ درصد از زنان توانسته‌اند تا دهه هفتم زندگی خود زنده بمانند که این امر حاکی از آرامش بیشتر و فشارهای زیستی کمتر بر زنان شهر است.

علاوه بر شواهد اقتصادی و زیستی، داده‌های حاصل از قلمرو نمادین و دینی نیز جایگاه محوری زنان را بازتاب می‌دهند. گرچه اسناد نوشتاری از مناسک دینی مردمان شهر سوخته وجود ندارد، اما فراوانی تندیسک‌های گلی و مفرغی زنانه از دوره‌های نخست و دوم، همبستگی باورهای مذهبی با باروری و برکت‌خیزی را آشکار می‌سازد. از جمله این آثار، پیکرک‌های نشسته با شکم‌های برآمده و نیز تندیس شاخص مفرغی به بلندی ۲۹ سانتی‌متر است که زنی را با کوزه‌ای آب بر سر تجسم کرده و نگارنده آن را نمادی آیینی از ایزدبانوی ناظر بر آب‌ها تلقی کرده است که گواهی دیگر بر محوریت زن در جهان‌بینی این تمدن باستانی است.

مخاطبان پژوهش و ویژگی‌های نسخه دیجیتال

کتاب «جایگاه اجتماعی زنان در تمدن باستانی شهر سوخته» برای تمامی پژوهشگران رشته‌های باستان‌شناسی، تاریخ ایران باستان، انسان‌شناسی، علوم اجتماعی و علاقه‌مندان به مطالعات جنسیت در خاورمیانه کهن منبعی مستند و راهگشا است. خوانندگانی که در جست‌وجوی تحلیل‌هایی دور از افسانه‌پردازی‌های رایج تاریخی هستند و تمایل دارند ساختار اقتصادی و نهادهای اجتماعی عصر مفرغ را بر پایه جداول دقیق آماری، الگوهای مرگ‌ومیر و ماهیت عینی گورآوندها بشناسند، از محتوای نظری و شواهد تجربی این اثر بهره خواهند برد.

نسخه پیش‌رو به زبان فارسی، در قالب فایل دیجیتال PDF با حجم تقریبی ۰.۷۹ مگابایت و مشتمل بر ۲۱ صفحه تدوین شده است. این اثر که برآمده از فعالیت‌های پژوهشی صدرالدین طاهری در سال ۱۳۹۸ است، با گردآوری و تلفیق داده‌های پراکنده از فصول مختلف کاوش‌های هیئت‌های باستان‌شناسی ایرانی و ایتالیایی و مستندسازی دقیق آماری، اثری مرجع و فشرده را پیرامون سازوکار زیست اجتماعی و حاکمیت مادرمحور در تمدن هیرمند باستان فراهم آورده است.

مشخصات فایل کتاب

• نام کتاب: جایگاه اجتماعی زنان در تمدن باستانی شهر سوخته
• نویسنده: صدرالدین طاهری
• سال نسخه مرجع: ۱۳۹۸
• زبان فایل: فارسی
• فرمت فایل: PDF
• تعداد صفحات فایل حاضر: ۲۱ صفحه
• حجم فایل: حدود ۰.۷۹ مگابایت