کتاب بقای بعد از مغول نزاری قهستانی و تداوم سنت اسماعیلی دکتر اثر نادیه ا نسخه PDF فارسی

کتاب «بقای بعد از مغول نزاری قهستانی و تداوم سنت اسماعیلی دکتر» پژوهشی تاریخی و تحلیلی به قلم نادیه ا. جمال است که توسط دکتر فریدون بدره‌ای به زبان فارسی ترجمه شده است. این اثر به یکی از مبهم‌ترین و ناشناخته‌ترین دوره‌های تاریخ ایران و مذهب تشیع اسماعیلی، یعنی دوران پس از تهاجم ویرانگر مغولان و برافتادن حکومت نزاریان در قلاع الموت و قهستان اختصاص دارد. نویسنده در این اثر تلاش کرده است تا با تکیه بر اشعار و نوشته‌های سعدالدین بن شمس‌الدین، متخلص به نزاری قهستانی، چگونگی حفظ هویت، تداوم اندیشه و سازمان مذهبی اسماعیلیان را در فضای رعب‌آور و پرآشوب حکومت ایلخانان مغول در سده هفتم و هشتم هجری بازسازی کند.

شخصیت محوری این تحقیق، حکیم نزاری قهستانی است؛ شاعری که بخش عمده حیاتش در فضای سیاسی و اجتماعی پس از انهدام پایگاه‌های اسماعیلیه سپری شد. او پس از گذراندن تعلیمات اولیه و تسلط بر صناعات ادبی، در دستگاه‌های اداری و درباری سلسله‌های محلی دست‌نشانده مغول، نظیر آل‌کرت در هرات و خاندان مهربانیان در قهستان و سیستان خدمت کرد. به سبب کاربرد گسترده زبان استعاری، زهد و اصطلاحات رمزی صوفیانه در سروده‌هایش، مورخان و تذکره‌نویسان پیشین او را غالباً در زمره صوفیان دسته‌بندی کرده و هویت و پیوند مذهبی او با دعوت اسماعیلی را نادیده گرفته یا کم‌اهمیت پنداشته‌اند. این کتاب به عنوان پژوهشی در این زمینه، دیوان و به ویژه سفرنامه منظوم او را مبنایی برای خوانش تاریخی تحولات مذهبی و سیاسی آن دوران قرار داده است.

ساختار کتاب در قالب دو بخش کلی سامان یافته است. بخش نخست به بررسی ریشه‌های تاریخی و تکوین نهاد دعوت پرداخته و سیر تحولات را از دوره‌های آغازین تشیع و خلافت فاطمی تا استقرار نزاریان در الموت و سرانجام ویرانی دولت اسماعیلی به دست هولاکوخان پی می‌گیرد. بخش دوم کتاب به طور متمرکز به زیست‌جهان نزاری قهستانی، نحوه حضور او در ساختار دیوانی معاصر، تحلیل هویت دینی و عرفانی وی، سفر دو ساله او به قفقاز و نهایتاً پیوند ژرف میان اسماعیلی‌گری ایرانی و تصوف در سده‌های بعد از مغول اختصاص یافته است.

تحولات دعوت اسماعیلی از دوره فاطمی تا انهدام دولت الموت به دست مغولان

نویسنده در فصل‌های ابتدایی کتاب، بررسی عمیقی از مبانی عقیدتی و تاریخ‌نگاری اسماعیلیه ارائه می‌دهد. در اندیشه اسماعیلی، تاریخ بر مدار دوره‌های مشخصی تفسیر می‌شود که «دوران ستر» یا پنهان‌زیستی یکی از بنیادین‌ترین آن‌هاست. در سده‌های سوم و چهارم هجری، سازمان دعوت با بهره‌گیری از یک تشکیلات منظم توانست توده‌های وسیعی از مردم را در سرزمین‌های اسلامی به خود جذب کند. از عوامل مهم این اقبال عمومی، علاوه بر انتظارات مرتبط با رهایی و عدالت‌خواهی، تعالیم باطنی و برنامه اخلاقی-معنوی دعوت بود که رویکردی عمیقاً تأویلی نسبت به قرآن و احکام شریعت ارائه می‌داد. این پیام، در شرایطی که سیاست‌های خلافت عباسی فشار اقتصادی و اجتماعی فراوانی بر گروه‌های محروم شهری، روستاییان، بادیه‌نشینان و پیشه‌وران وارد می‌کرد، جاذبه‌ای پایدار میان طبقات مختلف و هواخواهان علویان پدید آورده بود.

با انشعاب نزاری پس از دوران فاطمی، حسن صباح دعوت جدید را در سرزمین‌های شرقی و فلات ایران پایه‌گذاری کرد. اسماعیلیان نزاری توانستند با رهبری داهیانه حسن صباح و داعیان برجسته‌ای نظیر کیابزرگ امید، حسین قائنی، رئیس مظفر و احمد بن عطاش، جامعه‌ای پویا و مقاوم به وجود آورند. این تشکیلات به رغم تباین شدید با ساختار حاکم، از ضعف‌های متوالی سلاطین سلجوقی—به‌ویژه منازعات خاندانی و ارضی شاهزادگان ترک پس از مرگ ملکشاه در سال ۴۶۵ هجری—بهره جست. همچنین بیزاری عمومی ایرانیان از سلطه فاتحان بیگانه سلجوقی سبب شد نزاریان از پایگاه‌های طبیعی و قلاع مستحکم خود در کوهستان‌ها، شبکه‌ای خودمختار و پایدار ایجاد کنند و با اتخاذ تدابیر نظامی، هدفمندسازی ترورهای سیاسی سرکردگان معاند و تکیه بر سازوکارهای دیپلماتیک، بیش از یک و نیم قرن استقلال خود را حفظ نمایند.

با ورود جهانگشایان مغول به سرکردگی هولاکوخان در نیمه سده هفتم هجری، سرنوشت جامعه اسماعیلیان به تاریک‌ترین نقطه خود رسید. هولاکو پیش از پیشروی به سوی بغداد، سرکوب نهایی قلاع الموت در گیلان و قلاع قهستان را در اولویت قرار داد. به رغم تسلیم قلعه‌ها و مذاکرات صورت‌گرفته، نیروهای مغول عهد و توافقات خود را زیر پا نهادند. رکن‌الدین خورشاه، آخرین امام حاکم بر الموت، پس از تسلیم به قتل رسید و خاندان او نیز که در قزوین اقامت اجباری داشتند، همگی از دم تیغ گذرانده شدند.

گزارش‌های مورخان معاصر مغول، نظیر عطاملک جوینی و رشیدالدین فضل‌الله، ابعاد هولناک این کشتارها را برملا می‌سازد. به ثبت این منابع، تنها در ناحیه قهستان دوازده هزار تن از مردان و زنان اسماعیلی در دسته‌های بزرگ جمع‌آوری و قتل‌عام شدند؛ به طوری که طبق یاسای منکوقاآن، حتی به کودکان در گهواره نیز رحم نشد. تاریخ‌نگارانی چون مارشال هاجسن تصریح کرده‌اند که بازارهای برده‌فروشی خراسان در این ایام آکنده از زنان و کودکان اسماعیلی محروم از حقوق اجتماعی بود. بدین‌ترتیب، مقاومتی ۱۶۶ ساله در برابر هجوم مغولان ظرف چند ماه در هم شکست و جامعه نزاری وارد مرحله‌ای حیاتی و پرمخاطره از حیات زیرزمینی خود شد.

زندگی، پایگاه دیوانی و مراتب مذهبی حکیم نزاری قهستانی

نزاری قهستانی در بیرجند، که در آن زمان به توصیف یاقوت حموی زیباترین شهر قهستان و چهارراهی تجاری میان نیشابور، هرات، کرمان و سیستان به شمار می‌رفت، زاده شد. پیرامون این شهر، قلاع مهم اسماعیلی نظیر مؤمن‌آباد، قائن و تون قرار داشتند. بنابر تحقیقات یان ریپکا، نزاری از خانواده‌ای کهن از اشراف زمیندار اما فروپاشیده برخاسته بود. با این حال، خود شاعر در ابیات دیوانش تأکید می‌کند که دوران کودکی مرفهی را در باغ‌ها و املاک موروثی سپری کرده بود. اما در سن ده سالگی او، امواج تهاجم هولاکو قهستان را فراگرفت؛ امری که اگرچه خانواده نزاری از آن جان سالم به در بردند، ولی املاک، اراضی و دارایی‌هایشان در پی این بلوا از کف رفت.

نزاری پس از پایان آموزش‌های متداول، به سبب تسلط بر علوم زمان و مهارت شگرف در سخن‌سرایی، ناگزیر وارد دستگاه‌های دیوانی حکومت‌های محلی شد. او سال‌ها در هرات در خدمت ملوک آل‌کرت کارگزاری کرد و پس از سرخوردگی از شرایط فاسد دربار و تنش‌های سیاسی، به موطن خود بازگشت و به خدمت حاکمان مهربانیان درآمد. این اشتغال به امور مالی و دفتری اگرچه ابزار معیشت و پوششی سیاسی برای فعالیت‌هایش فراهم می‌کرد، اما همواره روح او را می‌آزرد و او را در حسرت یافتن اصالت اخلاقی و معنوی نگه می‌داشت.

از داده‌های متن کتاب برمی‌آید که هم‌زمان با بحران‌های سیاسی در هرات، علایق مذهبی نزاری قوت بیشتری گرفت. شواهد سازمان دعوت در رساله‌های متأخرتر، نظیر «هفت‌باب بوعسحاق» متعلق به قرن دهم هجری، نشان می‌دهد که سلسله‌مراتب دعوت نزاری به نظامات فاطمی شباهت داشته و مراحلی چون مستجیب، مأذون اصغر، مأذون اکبر، معلم (اصحاب جزایر دوازده‌گانه)، داعی، حجت اعظم و در نهایت مقام امام را در بر می‌گرفته است. بنا به پژوهش‌های بایبوردی، نزاری در حدود سن سی‌وسه‌سالگی به مرتبه داعی تمام‌عیار در دعوت نائل آمده بود.

این ارتقای مرتبه مذهبی، نزاری را از یک شاعر درباری یا مستوفی صرف، به پیشوایی معنوی و مسئول هدایت جامعه پراکنده قهستان مبدل کرد. شرایط سخت سلطه ایلخانان سبب می‌شد تا او پیام‌های دعوت اسماعیلی و سوگند وفاداری به امام را در لفافه اشعار عاشقانه، تمثیل‌های اندرزی و مضامین عرفانی نهان سازد؛ رویکردی که تا قرن‌ها محققان ادبی را از درک درونمایه‌های اسماعیلی موجود در کلیات او بازداشته بود.

سفرنامه قفقاز و درهم‌تنیدگی اسماعیلیه با تصوف ایرانی

یکی از مهم‌ترین بخش‌های پژوهش نادیه ا. جمال، واکاوی سفرنامه منظوم نزاری قهستانی است. این اثر که حاصل سفری دو ساله از قهستان به سوی آذربایجان و قفقاز در حدود سال‌های ۶۷۹-۶۸۰ هجری است، به ظاهر با هدف رسیدگی به امور اداری، عایدات و هزینه‌های دولتی در التزام تاج‌الدین صورت پذیرفته بود؛ اما تحلیل محتوای آن نشان می‌دهد که هدف باطنی شاعر، ارتباط‌گیری با شبکه مخفی اسماعیلیه و تشرف به دیدار امام وقت در آذربایجان بوده است.

نزاری در طول مسیر از شهرهایی چون اصفهان گذر می‌کند؛ شهری که پس از تخریب مغولان، به تدریج به همت کارگزارانی چون خواجه بهاءالدین جوینی رو به آبادانی نهاده بود. شاعر در اشعارش زیبایی‌های زاینده‌رود و خرمی شهر را ستایش کرده و از دیدار با همفکر و محرم اسراری به نام ایرانشاه سخن می‌گوید که به اعتقاد پژوهشگران، از اعضای فعال تشکیلات اسماعیلی در اصفهان بوده است. نزاری در ادامه در پنجم صفر سال ۶۷۹ هجری تبریز را همراه با صاحب‌دیوان، شمس‌الدین جوینی، و دیگر دولتمردان در بحبوحه جنگ قدرت دربار آباقاخان به سوی قفقاز ترک می‌کند.

در تبریز و بخش‌های دیگر سفر، نزاری کدهای مذهبی متعددی به کار می‌گیرد. او از پیوند با سازمانی به نام «اخوان‌الصفا» و فردی به نام عبدالملک یاد می‌کند که به عنوان واسطه عمل کرده و زمینه ورود او را به «دارالشفا» فراهم ساخته است. نزاری در آنجا با جوانی نیکوسرشت دیدار می‌کند که محرم رازهای پنهانی او می‌شود. به تعبیر ولادیمیر ایوانوف، خاورشناس برجسته متون اسماعیلی، مقصد غایی این سفر پرخطر، شرفیابی به حضور امام شمس‌الدین بوده که در آن دوران به صورت پنهانی در آذربایجان اقامت داشته و عنوان «صاحب عهد» بر او اطلاق می‌شده است.

مسئله بنیادین دیگری که در کتاب واکاوی می‌شود، نزدیکی و هم‌پوشانی گسترده میان تفکر اسماعیلی و طریقت‌های تصوف ایرانی پس از فروپاشی دولت الموت است. هانری کربن در تحلیل این پدیده تصریح می‌کند که نفوذ اندیشه‌های اسماعیلی در معنویت‌گرایی ایرانی چنان عمیق است که مرز میان یک صوفی مستغرق در عقاید اسماعیلی و یک اسماعیلی ملبس به ردای تصوف به دشواری قابل تشخیص است. اسماعیلیان برای گریز از پیگردهای خشن، مضامین خود را در زبان ادبی صوفیه ریختند و متون شاعرانی چون سنایی، عطار، مولوی، حافظ و شبستری را در آیین‌های خود به کار بستند.

این دادوستد فکری بعدها در نهضت‌های عامیانه‌ای چون اهل حق، حروفیان و نقطویان، و نهایتاً در دوره تجدید حیات انجدان در قرن دهم هجری نمودار شد. در این دوران، امامان اسماعیلی در پوشش پیران و مشایخ صوفیه در فلات ایران ظاهر شده و حتی با طریقه‌هایی مانند نعمت‌اللهی پیوندهای سببی برقرار ساختند؛ تداومی که بذرهای نخستین آن در اشعار و مواضع تقیه‌آمیز نزاری قهستانی در عصر ایلخانان کاشته شده بود.

مخاطبان کتاب و مشخصات نسخه فارسی

کتاب «بقای بعد از مغول نزاری قهستانی و تداوم سنت اسماعیلی دکتر» اثری مستند و سودمند برای طیف وسیعی از پژوهشگران تاریخ ایران پس از مغول، متخصصان مطالعات اسماعیلیه و مذاهب اسلامی، و علاقه‌مندان به تاریخ ادبیات و سبک‌شناسی شعر سده‌های هفتم و هشتم هجری است. مخاطبانی که در پی شناخت چگونگی تاب‌آوری جوامع دینی زیر ضربات ویرانگر بیگانگان هستند، با مطالعه این اثر تصویری مستند از شرایط اجتماعی و حیات فکری ایرانیان در قلمرو ایلخانان به دست می‌آورند.

اهمیت ویژه کتاب در این است که تاریخ‌نگاری مرسوم دوره ایلخانی را، که اغلب متأثر از مواضع دبیران دستگاه مغول نظیر جوینی و رشیدالدین فضل‌الله است، از طریق منابع درونی و منظومه‌های شاعری دردمند به چالش می‌کشد. خواننده با متنی مواجه می‌شود که پیوند ناگسستنی ادبیات فارسی با تحولات نهانی جامعه مذهبی را به گونه‌ای منسجم آشکار می‌سازد.

مشخصات کتابشناسی این اثر نشان می‌دهد که کتاب توسط دکتر فریدون بدره‌ای ترجمه شده و توسط نشر فرزان روز در تهران به چاپ رسیده است. بر اساس شناسنامه کتاب، چاپ اول آن در سال ۱۳۸۲ منتشر شده و چاپ دوم آن مربوط به سال ۱۳۹۲ است (پیش از آن نیز ترجمه‌ای توسط محمود رفیعی در سال ۱۳۸۲ به ثبت رسیده است). نسخه الکترونیکی حاضر با سال مرجع ۱۳۸۲، به زبان فارسی و در قالب فایل PDF آماده‌سازی شده است.

نسخه دیجیتال موجود دارای ۲۱۹ صفحه کامل است و حجم فایلی برابر با حدود ۳.۴۸ مگابایت دارد. این اثر پژوهشی به همراه یادداشت‌های مفصل، ارجاعات مراجع اصلی، و کتابشناسی تطبیقی در انتهای اثر عرضه شده و به منبعی قابل ارجاع برای محققان تاریخ، ادبیات و علوم مذهبی بدل گشته است.

مشخصات فایل کتاب

• نام کتاب: بقای بعد از مغول نزاری قهستانی و تداوم سنت اسماعیلی دکتر
• نویسنده: نادیه ا
• مترجم: دکتر فریدون بدره‌ای
• سال نسخه مرجع: ۱۳۸۲
• زبان فایل: فارسی
• فرمت فایل: PDF
• تعداد صفحات فایل حاضر: ۲۱۹ صفحه
• حجم فایل: حدود ۳.۴۸ مگابایت