کتاب آیین گنوسی و مانوی اثر میرچا الیاده نسخه PDF فارسی

کتاب «آیین گنوسی و مانوی» مجموعه‌ای پژوهشی و تخصصی به ویراستاری میرچا الیاده است که مقالاتی از پژوهشگران برجسته حوزه ادیان باستانی و عرفانی نظیر گیلز کیسپل، یوآن پتر سولیانو، فیم پرکینز، جس. پ. آسموسن، و. ب. هنینگ، گراردو نیولی، جورون یاکوبسن باکلی و جی. گ. دیویس را در بر دارد. این اثر پژوهش‌های تاریخی و تطبیقی پیرامون اندیشه‌های گنوسی، پیشینه‌های فکری آن در دوران باستان و پیوندها و تقابل‌های آن با آیین مانوی را گردآوری کرده است.

ساختار کتاب با مقالاتی درباره سیر تاریخی تفکر گنوسی از آغاز تا سده‌های میانه و تداوم آن تا دوران معاصر آغاز می‌شود. در بخش‌های نخستین، مفاهیم محوری نظیر گنوس پیش از مسیحیت، ریشه‌های تفکر اسکندرانی و یهودی، خدای ناشناخته و صانع جهان، شخصیت سوفیا، و آرای شخصیت‌هایی چون مرقیون، بازیلیدس و والنتینوس مورد بحث قرار می‌گیرند و نسبت آیین گنوسی با بدعت‌گذاری‌های صدر مسیحیت واکاوی می‌شود. سپس در بخش‌های میانی و پایانی، مباحث به سمت ظهور مانی، مبانی معرفتی و کیهان‌شناسی مانوی، متون بازمانده به زبان‌های گوناگون و نقدها و واکنش‌های کلامی ادیان دیگر نسبت به مانویت پیش می‌رود.

این مجموعه با ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور تدوین شده و علاوه بر متن مقالات تخصصی، دربردارنده کتابنامه‌ها، پی‌نوشت‌های روشنگر اسامی و اصطلاحات لاتین و یونانی، و نمایه مفصل پایانی است که دسترسی به اسامی اشخاص، متون مقدس، ایزدان و مفاهیم آیینی را تسهیل می‌کند.

ریشه‌های تاریخی و الهیاتی تفکر گنوسی و نسبت آن با متون کهن

بررسی‌های کتاب نشان می‌دهد که مفهوم شناخت و اتصال روح با عالم برتر، ریشه‌هایی پیش از ظهور مسیحیت دارد. یهودیان اسکندریه با تکیه بر آشنایی خود با فلسفه یونانی، آرای پیروان اورفئوس، افلاطون و فیلسوفان رواقی، روح انسان را به منزله پاره‌ای از الوهیت در نظر می‌گرفتند. برای نمونه، تأثیرپذیری از پوسیدونیوس فیلسوف رواقی سبب شکل‌گیری این انگاره شد که روح درون انسان با ذات و روح خداوند هم‌گوهر و یگانه است.

نویسندگان کتاب سیر تحول واژگان در ترجمه‌های کهن کتاب مقدس را مورد ارزیابی قرار می‌دهند. مترجمان عهد عتیق واژه عبری مرتبط با نفس در سفر پیدایش را به معادل یونانی روح و در ترجمه لاتینی باستان به واژه روح برگرداندند. متفکرانی چون فیلون با این شیوه ترجمه به مخالفت برخاستند، زیرا بر این باور بودند که چنین تعبیری انسان گناهکار را به مرتبه الوهیت بالا می‌برد. با این حال، منابعی نظیر حکمت سلیمان اسکندرانی فسادناپذیری روح الهی در هستی را مطرح می‌کردند و جریان‌های گنوسی با اتکا به همین دریافت‌ها، دستگاه‌های اساطیری خود را پایه‌ریزی نمودند.

بخش‌های آغازین کتاب به معرفی شخصیت‌ها و متفکران برجسته گنوسی قرون نخستین میلادی اختصاص دارد. متفکرانی چون والنتینوس، بازیلیدس و مرقیون هر یک قرائت‌های ویژه‌ای از پیام مسیحیت و خلقت ارائه دادند که بر تمایز میان خدای ناشناخته متعالی و خدای آفریننده جهان مادی استوار بود. همچنین مقالاتی به مجموعه دست‌نوشته‌های یونگ، اسناد کشف‌شده در نجع حمادی مصر و تحولات این جریان در سده‌های میانه و پیوند آن با تفکرات نوین می‌پردازند.

در این بخش‌ها پی‌نوشت‌های متعددی گنجانده شده که نویسندگان و متون مخالف تفکر گنوسی را معرفی می‌کنند؛ از جمله ایرنائوس، اسقف لیون و نویسنده رساله علیه بدعت‌ها، و رساله‌های شارح آرای هرمسی. مقالات نشان می‌دهند که چگونه کلیسای کاتولیک و آبای کلیسا جریان گنوسی را به عنوان بدعتی کلامی دسته‌بندی و طرد کردند، در حالی که اسناد تاریخی نشان‌دهنده رواج این گرایش‌های عرفانی در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا بوده است.

رسالت مانی، ساختار کیهان‌شناختی و دوگانه‌نگری مانوی

بخش مانوی کتاب با تمرکز بر زندگی و رسالت مانی در سده سوم میلادی آغاز می‌شود. بر اساس داده‌های تاریخی متن، نخستین وحی در سن دوازده سالگی و پس از پایان دوران اشکانی و آغاز شاهنشاهی اردشیر ساسانی از طریق فرشته توم (همزاد) بر مانی نازل شد. سپس در سن بیست و چهار سالگی، مقارن با هشتم نیسان سال ۵۵۱ سلوکی (برابر با ۱۹ آوریل ۲۴۰ میلادی) و هفت سال پس از تاجگذاری شاپور اول، او مأمور به آشکار کردن آموزه خود و جدایی از فرقه مغتسله گردید.

مانی پیام خود را اصلاح و تکمیل تعالیم پیامبران پیشین نظیر زردشت، بودا و عیسی معرفی کرد و معتقد بود سنن حاکم بر شرق و غرب نتیجه تفسیرهای انحرافی از سخنان آن پیامبران بوده است. در اندیشه او، رستگاری نه از طریق مناسک شریعت‌مدار و تطهیر ظاهری نظیر غسل و وضو، بلکه از راه معرفت به جدایی بنیادین نور از تاریکی، زندگی از مرگ و رهایی آب حیات از آب مرگ امکان‌پذیر می‌شد.

آموزه‌های کیهان‌شناسی و انسان‌شناسی مانوی بر این بنیاد قرار دارند که انسان آمیزه‌ای از نور و ظلمت، و مینو و ماده است. در انسان‌شناسی مانوی، گوهر حقیقی انسان همان «منجی رستگارشده» یا خرد برین تبعیدشده در تن جسمانی است که نیازمند بیداری و رهایی از فراموشی است. این دستگاه فکری اگرچه بر خرد و ضرورت مشاهده استوار است، تعالیم خود را در قالب منظومه‌ای پیچیده و اسطوره‌ای با رنگ‌های تند و تعابیر نمادین درباره عالم اکبر و عالم اصغر بیان می‌کند.

در روایات مانوی سلسله‌ای از ایزدان و پدیده‌ها در روند نجات نور دخالت دارند. متن به مفاهیمی نظیر «پنج اندیشه»، «پنج روشنی»، «مادر ارداوان»، «دوست روشنی»، «بام ایزد» و «روح زنده» اشاره می‌کند که برای بازستاندن ذرات محبوس نور در جهان مادی و ستایش منظر درخشان الهی در هستی جریان دارند. انسان با کسب این معرفت اساطیری، سرنوشت جهان و گوهر خویش را درمی‌یابد.

دست‌نوشته‌های مانوی و واکنش‌های کلامی سنت زردشتی

کتاب منابع دسته اول مانوی را که در کاوش‌های باستان‌شناختی و اسناد گوناگون به دست آمده‌اند مورد بررسی قرار می‌دهد. مقالات به نسخه‌های قبطی فیوم، دست‌نوشته‌های مکشوفه در تورفان، متون مانوی کلن و همچنین آثار مانوی به زبان‌های پارسی میانه، پهلوانی (پارتی)، سغدی، چینی و ترکی پرداخته‌اند. در این میان، تحلیل‌های متن‌شناسانه پژوهشگرانی نظیر ارنست والت اشمیت، ولفگانگ لنتس و ف. و. ک. مولر در خصوص بازسازی قطعات نیایشی، اشعار و سرودنامه‌ها نقل شده است.

بخشی از متن به تطبیق زبان‌شناختی عبارات در ترجمه‌های پارتی، ترکی و چینی می‌پردازد. به عنوان مثال، در توصیف وضعیت رهایی و شادی پایدار روان در بهشت نور، چگونگی بازسازی واژگان پهلوانی برای مفاهیمی همچون «شادی و افتخار» و ترجمه‌های ترکی و چینی آن در ارتباط با عطر، رهایی از زوال و غلبه بر نابودی جسمانی به تفصیل مقایسه و بررسی شده است.

در کنار متون خود مانویان، کتاب اسناد مربوط به مواجهه نهادهای مذهبی دیگر با مانویت را بازگو می‌کند. موبد کرتیر در سنگ‌نبشته‌های دوران ساسانی به اقدامات سخت‌گیرانه علیه پیروان مانی اشاره کرده و مانویان او را عامل اصلی مرگ پیامبر خود می‌دانستند. دشمنی کلامی سنت زردشتی با مانویت در سده‌های بعد نیز ادامه یافت که شواهد تفصیلی آن در ادبیات کلامی قرن سوم هجری قمری و رساله‌هایی چون «شکند گمانیک وزار» ثبت شده است.

متون تحلیلی کتاب نشان می‌دهند که چگونه کلام زردشتی نظام دوگانه‌انگاری تند مانوی را به چالش کشیده است. در ردیه‌های زردشتی استدلال می‌شد که جهان مادی ترکیبی زمانمند و سامانمند از نیکی و بدی است و شناخت نیکی و بدی بی‌پایان بهشت و دوزخ، از طریق همین تجربه سامانمند در گیتی میسر می‌شود؛ بنابراین نفی کامل آفرینش مادی و ادعای امحای آن، نقض حکمت آفرینش دانسته شده و مورد ابطال قرار می‌گرفت.

مخاطبان کتاب و مشخصات نسخه فارسی

کتاب «آیین گنوسی و مانوی» اثری عمیق و تخصصی است که برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ ادیان، اسطوره‌شناسی تطبیقی، زبان‌ها و زبان‌شناسی زبان‌های باستانی و ایرانی میانه، و مطالعات عرفان و کلام کهن نگاشته شده است. با توجه به ارجاعات مستمر مقالات به واژگان عبری، یونانی، لاتین، سریانی و زبان‌های ایرانی باستان و قبطی، این اثر برای کسانی که به دنبال شناخت مستند و دانشگاهی از سرچشمه‌های فکری جریان‌های عرفانی شرق و غرب هستند، راهگشا خواهد بود.

نسخه فارسی این اثر با ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور توسط انتشارات فکرروز در تهران به چاپ رسیده است. سال انتشار نسخه مرجع کتاب ۱۳۷۳ بوده و نوبت چاپ اول آن با تیراژ ۲۰۰۰ نسخه عرضه شده است.

فایل الکترونیکی ارائه‌شده از این اثر به زبان فارسی و در قالب فرمت PDF آماده شده است. این فایل دارای ۳۰۶ صفحه و حجم آن حدود ۲.۷۳ مگابایت است که متن کامل مقالات، کتابنامه‌ها و نمایه‌های انتهایی اثر را در بر می‌گیرد.

مشخصات فایل کتاب

• نام کتاب: آیین گنوسی و مانوی
• نویسنده: میرچا الیاده
• مترجم: ابوالقاسم اسماعیل پور
• ناشر: فکرروز
• سال نسخه مرجع: ۱۳۷۳
• زبان فایل: فارسی
• فرمت فایل: PDF
• تعداد صفحات فایل حاضر: ۳۰۶ صفحه
• حجم فایل: حدود ۲.۷۳ مگابایت