کتاب تاریخچه مکاتب تفسیری و هرمنوتیکی کتاب مقدس اثر رابرت ام. گرنت و دیوید تریسی نسخه PDF فارسی

کتاب «تاریخچه مکاتب تفسیری و هرمنوتیکی کتاب مقدس» اثری پژوهشی درباره تحول روش‌های فهم و تفسیر کتاب مقدس در سنت مسیحی است. متن حاضر فقط یک تاریخ ساده از مفسران نیست؛ کتاب می‌خواهد نشان دهد که شیوه خواندن متن مقدس در دوره‌های مختلف چگونه تغییر کرده، چه عواملی اجتماعی و فکری بر آن اثر گذاشته و چرا از یک دوره به دوره دیگر، مفسران روش‌های متفاوتی برای فهم متن انتخاب کرده‌اند. به همین دلیل خواننده با مجموعه‌ای از جریان‌های تاریخی، الهیاتی و هرمنوتیکی روبه‌رو می‌شود که هرکدام برداشت خاصی از رابطه میان متن، مفسر، سنت و حقیقت دارند.

این نسخه فارسی با ترجمه دکتر ابوالفضل ساجدی منتشر شده و عنوان روی صفحه شناسنامه آن تصریح می‌کند که ترجمه «به همراه نقد و تطبیق آن با قرآن» ارائه شده است. ساختار کتاب نیز همین ویژگی را منعکس می‌کند. بخش نخست بر تاریخ تفسیر کتاب مقدس تمرکز دارد؛ بخش دوم به نظریه تفسیر و هرمنوتیک معاصر می‌پردازد؛ و بخش سوم که مترجم افزوده، به نقد برخی رویکردها و مقایسه آنها با مباحث مربوط به قرآن اختصاص دارد. در مقدمه فارسی نیز توضیح داده شده که هدف این افزوده، بررسی تفاوت میان روش‌های تفسیری کتاب مقدس و قرآن و ارزیابی برخی مبانی هرمنوتیکی است.

کتاب برای خواننده‌ای نوشته شده که می‌خواهد بداند تفسیر یک متن مقدس در طول تاریخ چگونه دگرگون می‌شود. چرا یک مفسر در یک دوره به ظاهر متن وفادار می‌ماند و مفسری دیگر به سراغ تأویل می‌رود؟ چگونه شرایط فرهنگی و فکری کلیسا بر نوع فهم کتاب مقدس اثر گذاشته است؟ چه زمانی بحث از «هرمنوتیک» به معنای نظریه فهم و تفسیر وارد این حوزه شده و چه نسبتی میان مفسر، پیش‌دانسته‌های او و خود متن برقرار شده است؟ این پرسش‌ها در سراسر کتاب حضور دارند و باعث می‌شوند اثر فقط برای الهیات‌پژوهان مسیحی نباشد، بلکه برای دانشجویان فلسفه دین، هرمنوتیک و مطالعات تطبیقی ادیان نیز قابل استفاده باشد.

ساختار کتاب و مسیر تاریخی بررسی مکاتب تفسیری

بخش نخست کتاب با یک مقدمه آغاز می‌شود و بعد از آن به شکل تاریخی پیش می‌رود. فصل‌های اولیه به عیسی و عهد قدیم و سپس پولس و عهد قدیم اختصاص دارند. در این بخش‌ها، نویسنده بررسی می‌کند که متون عهد قدیم چگونه در گفتار و تفسیر نخستین چهره‌های مسیحی به کار گرفته شده‌اند و چه نوع رابطه‌ای میان نوشته‌های قدیمی‌تر و پیام مسیحی برقرار شده است. در صفحات مربوط به عیسی، کتاب به فضای یهودی و زمینه‌های تفسیری آن دوره توجه می‌کند و نشان می‌دهد که استفاده از کتاب مقدس در مسیحیت نخستین در خلأ شکل نگرفته است.

در ادامه، فصلی با عنوان «عهد قدیم در عهد جدید» آمده است. موضوع این فصل نحوه حضور، نقل و بازخوانی متون عهد قدیم در نوشته‌های عهد جدید است. این بحث برای فهم تاریخ تفسیر اهمیت زیادی دارد، چون یکی از نخستین پرسش‌های مسیحیت این بوده که چگونه متون پیشین باید در پرتو تجربه و باورهای جدید خوانده شوند. کتاب در این قسمت به شیوه‌هایی توجه می‌کند که نویسندگان عهد جدید از متن‌های قدیمی استفاده کرده‌اند و چگونه بعضی عبارات را در زمینه‌ای تازه قرار داده‌اند.

فصل‌های بعدی وارد دوره‌های شکل‌گیری سنت مسیحی می‌شوند. «کتاب مقدس در قرن دوم»، «مکتب اسکندریه» و «مکتب انطاکیه» از جمله فصل‌های مهم این بخش هستند. این دو مکتب در تاریخ تفسیر جایگاه متفاوتی دارند. کتاب از خلال بررسی آنها نشان می‌دهد که یک جریان می‌تواند به تأویل و معناهای فراتر از ظاهر گرایش بیشتری داشته باشد، در حالی که جریان دیگر بیشتر به ساختار تاریخی و معنای مستقیم متن توجه کند. همین تفاوت‌ها بعدها در تاریخ مسیحیت به صورت الگوهای ماندگار تفسیری ادامه پیدا می‌کنند.

در فصل‌های مربوط به «تفسیر معتبر» و «تورات در قرون وسطی»، کتاب به دوره‌ای می‌رسد که سنت کلیسایی، اقتدار مفسران و میراث پیشین نقش پررنگ‌تری پیدا می‌کنند. در این دوره، تفسیر فقط مسئله فهم فردی یک متن نیست؛ بلکه با ساختارهای دینی، آموزه‌های تثبیت‌شده و سنت‌های تفسیری پیوند دارد. این بخش به خواننده کمک می‌کند بفهمد چرا تاریخ تفسیر بدون شناخت تاریخ نهادهای دینی و فضای فکری هر دوره کامل نمی‌شود.

پس از آن، فصل «کتاب مقدس و نهضت اصلاح‌طلبی کلیسایی» به دوره‌ای می‌پردازد که شیوه مواجهه با متن مقدس دوباره دچار تحول جدی می‌شود. در ادامه نیز «ظهور عقل‌گرایی»، «قرن نوزدهم»، «مدرنیزم کاتولیک رم» و «تفسیر پروتستان مدرن» مسیر را به دوران جدید می‌رسانند. این ترتیب تاریخی نشان می‌دهد که کتاب می‌خواهد یک سیر پیوسته ارائه کند: از نخستین شکل‌های تفسیر تا دوره‌ای که نقد تاریخی، عقل‌گرایی و روش‌های مدرن مطالعه متن وارد میدان می‌شوند.

در فصل مربوط به عقل‌گرایی، متن به شرایطی اشاره می‌کند که در آن مرجعیت سنتی کلیسا بیش از پیش زیر سؤال می‌رود و تأکید بر عقل انسانی بیشتر می‌شود. این تحول فقط یک تغییر فلسفی نیست؛ روی شیوه خواندن کتاب مقدس نیز اثر می‌گذارد. وقتی معیارهای عقلانی، تاریخی و پژوهشی اهمیت بیشتری پیدا کنند، تفسیر هم ناچار است با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو شود.

از عیسی و پولس تا اصلاح دینی و تفسیر مدرن کتاب مقدس

یکی از ویژگی‌های مهم کتاب این است که تاریخ تفسیر را به صورت مجموعه‌ای از نام‌ها و تاریخ‌ها بیان نمی‌کند، بلکه سعی می‌کند منطق تغییر روش‌ها را نشان دهد. برای نمونه، در فصل مربوط به عیسی و عهد قدیم، این پرسش مطرح می‌شود که سخنان و رفتارهای عیسی چگونه با سنت یهودی و متن مقدس مرتبط بوده‌اند. کتاب به شباهت‌ها و تفاوت‌ها با روش‌های تفسیری یهودی اشاره می‌کند و نشان می‌دهد که مسیحیت اولیه در فضایی شکل گرفته که تفسیر متون مقدس پیش از آن سابقه طولانی داشته است.

در بحث پولس نیز مسئله فقط نقل آیات نیست. نویسنده به نحوه استفاده او از متون قدیمی توجه دارد و نشان می‌دهد که چگونه یک متن می‌تواند در موقعیتی جدید معنایی تازه پیدا کند. این موضوع یکی از مسائل اساسی هرمنوتیک است: آیا معنا فقط همان چیزی است که متن در زمینه اولیه خود داشته، یا در یک بافت تازه می‌تواند کارکرد و معنای دیگری پیدا کند؟ تاریخ تفسیر کتاب مقدس نمونه‌های متعددی از این جابه‌جایی معنایی در اختیار خواننده قرار می‌دهد.

وقتی کتاب به مکتب اسکندریه می‌رسد، توجه بیشتری به روش‌های تأویلی دیده می‌شود. این روش‌ها در پی یافتن لایه‌هایی فراتر از ظاهر متن هستند. در مقابل، مکتب انطاکیه با حساسیت بیشتری به واقعیت تاریخی و معنای مستقیم متن نگاه می‌کند. خواننده از خلال این مقایسه متوجه می‌شود که بسیاری از مناقشات جدید درباره ظاهر و باطن، معنا و تأویل یا تاریخ و الهیات، ریشه‌هایی قدیمی دارند.

در دوره قرون وسطی، سنت تفسیری به شبکه‌ای گسترده از منابع، آموزه‌ها و روش‌های تثبیت‌شده تبدیل می‌شود. کتاب سپس با رسیدن به نهضت اصلاح دینی، دوره‌ای را بررسی می‌کند که رابطه میان متن و مرجعیت کلیسا بار دیگر موضوع نزاع قرار می‌گیرد. اصلاح‌طلبی فقط ساختار کلیسا را دگرگون نمی‌کند؛ در فهم متن نیز مسئله‌ای اساسی ایجاد می‌کند: چه کسی حق دارد کتاب مقدس را تفسیر کند و معیار تفسیر معتبر چیست؟

فصل «ظهور عقل‌گرایی» نقطه مهم دیگری است. در این دوره، عقل انسانی و بررسی انتقادی جایگاه پررنگ‌تری پیدا می‌کنند. کتاب توضیح می‌دهد که چگونه این تحول، پرسش درباره اعتبار سنت، روش مطالعه تاریخی و امکان نقد متون مقدس را تقویت می‌کند. از اینجا به بعد، تفسیر دیگر نمی‌تواند تنها بر تکرار روش‌های گذشته تکیه کند و باید با دانش‌ها و نگرش‌های جدید وارد گفت‌وگو شود.

فصل‌های مربوط به قرن نوزدهم، مدرنیزم کاتولیک و پروتستانیسم مدرن این روند را ادامه می‌دهند. در نمونه‌ای از بخش «تفسیر پروتستان مدرن»، کتاب از روش‌هایی سخن می‌گوید که به مطالعه محیط اجتماعی زمان عیسی یا انجیل‌ها توجه می‌کنند و متن را در زمینه تاریخی و فرهنگی بررسی می‌کنند. این شیوه‌ها نشان می‌دهند که تفسیر مدرن به صورت فزاینده به تاریخ، زبان، زمینه اجتماعی و شرایط شکل‌گیری متون حساس شده است.

به این ترتیب، بخش نخست کتاب برای خواننده یک نقشه تاریخی فراهم می‌کند. او می‌تواند ببیند که روش‌های تفسیر از یک دوره به دوره دیگر ثابت نمانده‌اند و هر تحول فکری یا اجتماعی، پرسش تازه‌ای درباره متن ایجاد کرده است. همین زمینه تاریخی برای فهم بخش دوم ضروری است، چون هرمنوتیک مدرن از دل همین تاریخ طولانی پرسش درباره معنا و تفسیر بیرون می‌آید.

هرمنوتیک معاصر، گادامر و نظریه فهم در بخش دوم کتاب

بخش دوم کتاب از فصل شانزدهم آغاز می‌شود و موضوع آن «تفسیر کتاب مقدس و نظریه تفسیر» است. در این بخش، بحث از تاریخ مکاتب به سطح نظری‌تری منتقل می‌شود. دیگر سؤال فقط این نیست که مفسران گذشته چه روشی داشته‌اند؛ پرسش اصلی این است که خودِ فهم چگونه اتفاق می‌افتد و چه عواملی در شکل‌گیری تفسیر نقش دارند.

در فهرست این بخش، موضوعاتی مانند «نظریه تفسیر» و «پس از گادامر: هرمنوتیک سوءظن و مکتب تبیینی» دیده می‌شود. این عنوان‌ها نشان می‌دهند که کتاب وارد مباحث هرمنوتیک فلسفی و جریان‌های پس از آن می‌شود. هانس گئورگ گادامر در این قسمت نقطه‌ای مهم است، زیرا بحث او درباره فهم، سنت، پیش‌دانسته‌ها و نسبت مفسر با متن زمینه‌ای برای بسیاری از مباحث بعدی فراهم می‌کند.

در یکی از صفحات کتاب، درباره الگویی صحبت می‌شود که در آن تفسیر به شکل «مکالمه» با متن دیده می‌شود. در چنین نگاهی، مفسر نمی‌تواند کاملاً از پیش‌فرض‌های خودش جدا شود؛ او با تاریخ، دانسته‌ها و موقعیت خاص خود به سراغ متن می‌رود. همین موضوع باعث می‌شود رابطه میان «متن» و «موقعیت مفسر» به یکی از مسائل اصلی نظریه تفسیر تبدیل شود.

این قسمت از کتاب همچنین به امکان «همسویی» یا تعامل میان متن و موقعیت خواننده اشاره می‌کند و در عین حال نسبت به این ایده پرسش‌های انتقادی مطرح می‌شود. اگر معنا همیشه در پیوند با موقعیت مفسر شکل بگیرد، چگونه می‌توان درباره تفسیر درست یا نادرست سخن گفت؟ آیا همه برداشت‌ها به یک اندازه معتبرند؟ چه چیزی مانع می‌شود که مفسر معنایی را به متن تحمیل کند که ارتباط کافی با آن ندارد؟ این پرسش‌ها در بخش نظری کتاب اهمیت زیادی دارند.

فصل هفدهم به «تفسیر کلامی امروزی کتاب مقدس» می‌پردازد. در فهرست آن، موضوعاتی مانند «عناوین کلی» و «کلام و تفسیر کتاب مقدس: متن و واقعه» دیده می‌شود. فصل هجدهم نیز با عنوان «تفسیر کلامی کتاب مقدس در کلیسا: دورنما و بازنگری» بحث را ادامه می‌دهد. این ساختار نشان می‌دهد که نویسنده پس از طرح نظریه‌های جدید فهم، دوباره آنها را به زمینه الهیات و کلیسا برمی‌گرداند و می‌پرسد این نظریه‌ها در عمل چه نسبتی با تفسیر دینی کتاب مقدس دارند.

در مقدمه فارسی توضیح داده شده که بخش دوم به آرای مدرن هرمنوتیکی توجه دارد و از متفکرانی مانند هایدگر، گادامر و ریکور سخن به میان می‌آید. همچنین گفته شده که این بخش که به دیوید تریسی مربوط است، رویکردها و روش‌های تازه را در کانون توجه قرار می‌دهد. به همین دلیل، نیمه دوم کتاب برای خواننده‌ای که به فلسفه هرمنوتیک علاقه دارد، از حالت صرفاً تاریخی خارج می‌شود و به بحث نظری درباره ماهیت فهم نزدیک‌تر می‌شود.

نقد و تطبیق با قرآن؛ بخش افزوده مترجم و مخاطبان مناسب کتاب

بخش سوم کتاب با عنوان «نقد و بررسی» آغاز می‌شود و از نظر ساختار، با دو بخش قبلی تفاوت دارد. در مقدمه فارسی تصریح شده که این قسمت افزوده مترجم است و در آن دو بخش پیشین ارزیابی می‌شوند. همچنین روش‌های تفسیری و هرمنوتیکی کتاب مقدس با مباحث مربوط به قرآن مقایسه می‌شوند تا تفاوت‌ها و میزان امکان انطباق آنها بررسی شود.

فهرست این بخش از «تفاوت قرآن و عهدین در رویکردهای عمده تفسیری» شروع می‌شود. سپس موضوعاتی مانند «تعریف تأویل، تفسیر و هرمنوتیک»، «نگرش ظاهرگرا»، «نگرش‌های تأویلی و ایمان‌گرا» و «خاستگاه گرایش‌های تأویلی و ایمان‌گرا در تفسیر کتاب مقدس» مطرح می‌شوند. همین چینش نشان می‌دهد که مترجم می‌خواهد ابتدا اصطلاحات اصلی را روشن کند و بعد به مقایسه روش‌ها برسد.

در ادامه، عناوینی مانند «بی‌اعتباری عهدین موجود»، «تعارض عهدین با عقل و علم»، «اعتبار قرآن» و «عدم تعارض قرآن با عقل و علم» آمده‌اند. این قسمت بیانگر موضع انتقادی بخش سوم است و باید آن را به عنوان دیدگاه و استدلال ارائه‌شده در همین کتاب خواند. متن در این بخش به دنبال آن است که تفاوت جایگاه قرآن و کتاب مقدس را از نگاه نویسنده این افزوده توضیح دهد و بر همین اساس، کاربرد یکسان برخی الگوهای هرمنوتیکی را مورد تردید قرار دهد.

پس از این بحث تطبیقی، کتاب دوباره به هرمنوتیک فلسفی برمی‌گردد. بخشی با عنوان «نقد رویکرد تریسی در اصلاح مدل هرمنوتیکی گادامر» آمده و سپس موضوعاتی مانند «تحلیل گادامر از فرایند فهم»، «نقد تحلیل گادامر از فرایند فهم»، «ابهامات موجود در فهم اولیه متن»، «ابهام موجود در مراتب فهم»، «نقش پیش‌دانسته‌ها و علایق» و «تفسیر ویژه گادامر از حقیقت» بررسی می‌شوند. این بخش برای خواننده‌ای مفید است که می‌خواهد علاوه بر آشنایی با نظریه، یک نقد درون‌کتابی از آن را نیز دنبال کند.

در یکی از صفحات این قسمت، مترجم توضیح می‌دهد که متن ترجمه‌شده پیش‌تر به پایان رسیده و از آن نقطه به بعد، نقد مدل هرمنوتیکی گادامر و رویکرد تریسی را دنبال می‌کند. این تصریح کمک می‌کند خواننده مرز میان متن ترجمه‌شده و افزوده تحلیلی مترجم را تشخیص دهد؛ موضوعی که برای استفاده پژوهشی از کتاب اهمیت زیادی دارد.

در پایان کتاب نیز ضمیمه‌ای با موضوع «تفاوت وحی و تجربه دینی»، یادداشت‌های مؤلف و فهرست اعلام قرار گرفته است. فهرست اعلام برای کتابی با این حجم از نام‌های تاریخی، مکاتب، شهرها و متفکران کاربردی است و استفاده مرجع از اثر را آسان‌تر می‌کند.

این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران فلسفه دین، الهیات، مسیحیت‌پژوهی، ادیان و عرفان، هرمنوتیک و تفسیر متون دینی مناسب است. همچنین کسانی که در مطالعات تطبیقی قرآن و کتاب مقدس فعالیت می‌کنند، می‌توانند از بخش سوم برای شناخت یک رویکرد مشخص در مقایسه میان این دو سنت استفاده کنند. البته بهتر است خواننده میان گزارش تاریخی بخش‌های نخست و مواضع انتقادی بخش سوم تفاوت بگذارد و هر قسمت را در چارچوب خودش بخواند.

نسخه فارسی حاضر توسط دکتر ابوالفضل ساجدی ترجمه شده و طبق صفحه شناسنامه توسط سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی منتشر شده است. عنوان اصلی اثر رابرت ام. گرنت در شناسنامه با نام A Short History of the Interpretation of the Bible آمده و متن فارسی علاوه بر ترجمه، بخش‌های تکمیلی و انتقادی را نیز در خود جای داده است. به همین دلیل این نسخه فقط انتقال یک متن تاریخی نیست و ساختار نهایی آن حاصل ترکیب ترجمه، بحث هرمنوتیکی و نقد تطبیقی است.

در مجموع، «تاریخچه مکاتب تفسیری و هرمنوتیکی کتاب مقدس» برای کسی مناسب است که می‌خواهد تحول تفسیر کتاب مقدس را از نخستین دوره‌های مسیحیت تا مباحث مدرن هرمنوتیکی در یک مسیر نسبتاً پیوسته دنبال کند. کتاب از عیسی، پولس و عهد جدید آغاز می‌کند، از اسکندریه و انطاکیه و قرون وسطی عبور می‌کند، به اصلاح دینی، عقل‌گرایی و پروتستانیسم مدرن می‌رسد و سپس بحث را به نظریه فهم، گادامر و نقد هرمنوتیک می‌کشاند. افزوده فارسی نیز این مسیر را با نقد و مقایسه با قرآن ادامه می‌دهد و به کتاب چهره‌ای هم تاریخی، هم نظری و هم تطبیقی می‌بخشد.